Badania psychologiczne kierowców - obowiązki pracodawcy i terminy

Zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem kierowcy wykonujący przewóz drogowy muszą mieć aktualne badania psychologiczne potwierdzające brak przeciwwskazań do wykonywania pracy. Dopuszczenie pracownika do obowiązków wymagających prowadzenia pojazdu bez wymaganych badań wiąże się z konsekwencjami dla pracodawcy. Warto zatem wiedzieć, kto jest zobowiązany do wykonania badań psychologicznych, jakie obowiązki spoczywają na firmie pracodawcy, jak wygląda samo badanie oraz jak długo zachowuje ono ważność.

Najważniejsze informacje w skrócie:

• Obowiązek przejścia badań psychologicznych wynika z różnych wymogów prawnych i może obowiązywać m.in. kierowców zawodowych, taksówkarzy, instruktorów nauki jazdy oraz kierowców pojazdów uprzywilejowanych.

• Obowiązek może dotyczyć także pracowników, którzy okazjonalnie prowadzą auto służbowe lub prywatne w celach służbowych. Potrzebę badania ocenia lekarz medycyny pracy.

• Pracodawca powinien wskazać prowadzenie pojazdu na skierowaniu, zorganizować badanie i w przypadku kierowców wykonujących przewóz drogowy pokryć jego koszt.

• Kierowca objęty ustawowym obowiązkiem badań psychologicznych może wykonywać obowiązki związane z prowadzeniem pojazdu dopiero po uzyskaniu wymaganego orzeczenia.

• W przypadku kierowców wykonujących przewóz drogowy badania przeprowadza się do ukończenia 60. roku życia co 5 lat, a po ukończeniu 60 lat - co 30 miesięcy.

• Osoba ze skierowaniem powinna zgłosić się na badanie w ciągu maksymalnie 30 dni od jego otrzymania.

Czy badania psychologiczne kierowców są obowiązkowe?2

Tak. W przypadku kierowców wykonujących przewóz drogowy obowiązek badań psychologicznych wynika z art. 39k ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym.

Warto dowiedzieć się, kogo dokładnie obejmuje obowiązek badań psychologicznych oraz jak wygląda ta kwestia u kierowców, którzy samochodem służbowym jeżdżą sporadycznie.

Kogo dotyczy obowiązek badań psychologicznych?

Obowiązek badań psychologicznych może wynikać z różnych przepisów i dotyczyć między innymi:

• kierowców realizujących dostawy i transport towarów, zależnie od rodzaju przewozu,

• kierowców pojazdów uprzywilejowanych, np. wozów strażackich i radiowozów,

• osób prowadzących własną działalność w zakresie transportu drogowego,

• instruktorów i egzaminatorów nauki jazdy,

• taksówkarzy oraz kierowców korzystających z aplikacji przewozowych, np. Uber lub Bolt,

• operatorów wózków widłowych i maszyn ciężkich, jeśli wymaga tego specyfika stanowiska lub lekarz medycyny pracy.

Ponadto kierowcy skierowani na badania przez właściwego starostę po przekroczeniu 24 punktów karnych, prowadzeniu pojazdu w stanie nietrzeźwości lub po użyciu alkoholu albo spowodowaniu poważnego wypadku.

A pracownicy, którzy jeżdżą samochodem służbowym sporadycznie?

Dobrze pamiętać o pracownikach, którzy okazjonalnie prowadzą samochód służbowy lub prywatny w celach służbowych - np. przedstawicielach handlowych, technikach czy pracownikach biurowych.

W ich przypadku podstawą nie są przepisy ustawy o transporcie drogowym, lecz przepisy dotyczące medycyny pracy. Potrzebę wykonania badania psychologicznego ocenia lekarz medycyny pracy w ramach badań profilaktycznych. To pracodawca powinien wskazać na skierowaniu, że pracownik wykonuje obowiązki wymagające prowadzenia pojazdu.

Obowiązki pracodawcy związane z badaniami psychologicznymi dla kierowców

W przypadku stanowisk, na których aktualne badania psychologiczne są wymagane przepisami, pracodawca powinien zapewnić ich wykonanie oraz uzyskanie odpowiedniego orzeczenia przed dopuszczeniem pracownika do obowiązków wymagających prowadzenia pojazdu.

Skierowanie na badanie i pokrycie kosztów

W przypadku kierowców wykonujących przewóz drogowy obowiązek kierowania na badania psychologiczne oraz pokrywania ich kosztów wynika z art. 39l ustawy o transporcie drogowym. Koszt badania ponosi podmiot zobowiązany do skierowania kierowcy na badanie.

Opłata za badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu wynosi 150 zł. Osoba posiadająca skierowanie na badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu powinna zgłosić się na nie w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia otrzymania skierowania.

Dopuszczenie do pracy możliwe jest dopiero po uzyskaniu pozytywnego orzeczenia.

Kierowca objęty obowiązkiem badań psychologicznych może wykonywać obowiązki związane z prowadzeniem pojazdu dopiero po uzyskaniu wymaganego orzeczenia potwierdzającego brak przeciwwskazań psychologicznych do wykonywania pracy na danym stanowisku.

Dotyczy to zarówno nowo zatrudnionych kierowców, którzy mają wykonywać obowiązki wymagające prowadzenia pojazdu, jak i obecnych kierowców, których dotychczasowe orzeczenie traci ważność. W takim przypadku kierowca powinien uzyskać nowe, aktualne orzeczenie przed upływem ważności dotychczasowego.

Z perspektywy pracodawcy istotne jest bieżące monitorowanie terminów ważności orzeczeń oraz prawidłowe przechowywanie wymaganej dokumentacji.

Konsekwencje braku aktualnych badań – ryzyko dla pracodawcy

Wykonywanie przez kierowcę obowiązków wymagających aktualnego orzeczenia psychologicznego bez spełnienia tego wymogu wiąże się z konsekwencjami po stronie pracodawcy w przypadku kontroli Państwowej Inspekcji Pracy.

W sytuacji wypadku przy pracy pojawiają się poważne konsekwencje zarówno prawne, jak i ubezpieczeniowe.

Badanie psychologiczne nie jest egzaminem. Jego celem jest ocena istnienia lub braku przeciwwskazań psychologicznych do wykonywania pracy na stanowisku kierowcy. Składa się ono z następujących etapów:

• wywiad bezpośredni i obserwacja osoby badanej

• badanie narzędziami diagnostycznymi

• ocena i opis osoby badanej pod kątem: sprawności intelektualnej i procesów poznawczych, osobowości (z uwzględnieniem funkcjonowania w trudnych sytuacjach oraz dojrzałości społecznej) i sprawności psychomotorycznej.

Wszystkie trzy etapy odbywają się w trakcie jednej, ciągłej sesji trwającej najczęściej od 45 do 90 minut.

Wywiad i testy papierowe

Pierwszym etapem psychotestów jest rozmowa z psychologiem oraz uzupełnienie kwestionariuszy pisemnych obejmujących:

• cechy osobowości,

• dojrzałość społeczną,

• sposób, w jaki dana osoba radzi sobie w sytuacjach stresowych lub pod presją czasu.

Psycholog odmawia przeprowadzenia badania, jeżeli osoba poddawana badaniu zgłosi zły stan zdrowia lub samopoczucie albo jej stan wskazuje na użycie alkoholu lub środka działającego podobnie do alkoholu. Wyznacza wtedy nowy termin, nie późniejszy niż 14 dni od poprzedniego.

Testy psychometryczne i aparaturowe

Ta część badań służy obiektywnej ocenie sprawności psychomotorycznej kierowcy. Wykorzystywane są specjalistyczne aparaty i testy komputerowe, które sprawdzają między innymi:

• czas reakcji - szybkość zauważenia bodźca, podjęcia decyzji i wykonania prawidłowej reakcji,

• uwagę - koncentrację, podzielność i sprawne przełączanie się między bodźcami,

• koordynację wzrokowo-ruchową - precyzję łączenia obserwacji z ruchem ręki,

• spostrzegawczość - zdolność szybkiego wychwytywania istotnych informacji,

• widzenie przestrzenne - ocenę odległości i położenia obiektów,

• widzenie zmierzchowe i odporność na olśnienie – funkcjonowanie wzroku przy słabym oświetleniu i nagłym oślepieniu,

• stabilność psychomotoryczną - utrzymywanie odpowiedniego tempa i dokładności podczas dłuższego wykonywania zadań.

W trakcie testów aparaturowych wykorzystywane są specjalistyczne urządzenia, takie jak: miernik czasu reakcji, stereometr, aparat krzyżowy, a także wirometr lub kabina ciemniowa.

Wyniki poszczególnych prób są analizowane przez psychologa łącznie i odnoszone do odpowiednich norm. Ocenie podlega szybkość działania oraz jego dokładność, powtarzalność i sposób reagowania na różne bodźce.

Dzięki temu można określić, czy sprawność psychomotoryczna kierowcy odpowiada wymaganiom związanym z bezpiecznym prowadzeniem pojazdu.

Ile są ważne badania psychologiczne kierowców i co ile lat trzeba je powtarzać?

Dla kierowców zawodowych standardowy okres ważności badań wynosi do 5 lat. Wyjątkiem od tej reguły są kryteria związane z wiekiem. Trzeba także uwzględnić termin stawienia się na badania po otrzymaniu skierowania. Zarówno jeden, jak i drugi aspekt pracodawca musi proaktywnie śledzić.

Standardowy okres ważności - co 5 lat i co 2,5 roku

Kierowca wykonujący przewóz drogowy przechodzi badania psychologiczne do ukończenia 60. roku życia co 5 lat. Po ukończeniu 60 lat badania wykonuje się co 30 miesięcy, czyli co 2,5 roku. Na orzeczeniu psychologicznym wskazuje się termin kolejnego badania.

30 dni na zgłoszenie się na badanie po otrzymaniu skierowania

Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 8 lipca 2014 r. w sprawie badań psychologicznych “§ 2. Osoby posiadające skierowanie na badanie zgłaszają się na badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia otrzymania tego skierowania.”. Ważne jest zatem wysyłanie skierowań z wyprzedzeniem, aby pozostawić pracownikowi wystarczający zapas na 30-dniowy okres.

Jak zorganizować i monitorować badania psychologiczne kierowców w firmie?

Z punktu widzenia pracodawcy - organizacji oraz monitorowania badań psychologicznych kierowców w firmie, ważne są następujące aspekty:

• skierowania z wyprzedzeniem - skierowanie trzeba przekazać odpowiednio wcześnie, aby badanie i uzyskanie wymaganego orzeczenia nastąpiły przed dopuszczeniem pracownika do pracy wymagającej aktualnych badań.

• jedna osoba odpowiedzialna za zgodność dokumentacji - należy wyznaczyć konkretną osobę z HR lub fleet managementu do monitorowania badań, dokumentacji i terminów ważności orzeczeń, zamiast pozostawiać obowiązek pilnowania terminów samym kierowcom.

• automatyczne przypomnienia o terminach - warto wykorzystywać system HR, narzędzie do zarządzania flotą lub kalendarz z automatycznymi alertami, aby z wyprzedzeniem sygnalizować zbliżające się wygaśnięcie orzeczenia i konieczność wystawienia skierowania; istotne jest uwzględnienie różnych okresów ważności, w tym krótszego terminu dla kierowców po 60. roku życia.

• weryfikacja przed dopuszczeniem do prowadzenia pojazdu - warto sprawdzić, czy w dokumentacji znajduje się wymagane, aktualne orzeczenie - jeżeli dane stanowisko podlega takiemu obowiązkowi.

Badania psychologiczne kierowców w firmie - podsumowanie

Badania psychologiczne kierowców to nie formalność ani papierologia dla samej papierologii - ich celem jest potwierdzenie, że kierowca może bezpiecznie wykonywać obowiązki związane z prowadzeniem pojazdu. Ich aktualność ma znaczenie również dla bezpieczeństwa i sytuacji prawnej Państwa firmy.

Z perspektywy pracodawcy najważniejsze są dwa elementy: wiedza o tym, którzy pracownicy są objęci obowiązkiem badań, oraz stałe monitorowanie daty wygaśnięcia orzeczenia każdego kierowcy.

Nie warto czekać z organizacją badań do ostatniej chwili. Zdecydowanie lepiej sprawdzić dziś rejestr orzeczeń kierowców, zweryfikować terminy ich ważności i zaplanować kolejne badania z odpowiednim wyprzedzeniem.